Ugledni švajcarski nedeljnik Weltwoche objavio je autorski tekst Kristofa Morgela (Christoph Mörgeli), Istoričara medicine i političara Narodne partije Švajcarske SVP/UDC o „Zaboravljenom egzodusu u Evropi“ (Europas vergessener Exodus: Vor dreissig Jahren vertrieben die Kroaten ihre serbische Minderheit), koji prenosimo u celosti.
Pre tačno trideset godina, 4. avgusta 1995, hrvatska vojska je pokrenula operaciju „Oluja“, na nemačkom „Sturm“, veliku ofanzivu koja je označila prekretnicu u ratovima nakon raspada Jugoslavije. U roku od četiri dana, hrvatske snage su povratile teritorije koje je kontrolisala samoproglašena Republika Srpska Krajina, čime je de facto okončana srpska kontrola nad velikim delovima srednje i južne Hrvatske, gde je srpsko stanovništvo živelo vekovima.
Pre jugoslovenskih ratova, etnički Srbi su činili oko 12 procenata hrvatskog stanovništva, oko 580.000 ljudi. Prema popisu iz 2021. godine, taj broj je opao na svega 123.892. Ovaj pad ne odražava samo proterivanje tokom rata, već i prepreke za povratak, pravnu nesigurnost i dugoročnu marginalizaciju.
U osvrtu na tri decenije, operacija ostaje jedno od najkontroverznijih poglavlja postjugoslovenskih ratova. Dok zapadna perspektiva „Oluju“ često slavi kao opravdani čin oslobađanja, zanemaruje se složenost porekla sukoba, patnja srpskog civilnog stanovništva i uznemirujuće nasleđe nacionalističkog ekstremizma koje je oblikovalo tok rata. Potrebna je dublja i iskrenija rasprava.
Za mnoge Hrvate, „Oluja“ predstavlja trenutak trijumfa i obnove državnosti. Za Srbe je to bila humanitarna katastrofa i nacionalna trauma. UNHCR i Human Rights Watch procenjuju da je između 200.000 i 250.000 etničkih Srba tokom i neposredno nakon operacije napustilo Hrvatsku – jedno od najvećih proterivanja stanovništva u Evropi od Drugog svetskog rata. Mnogi su napadnuti tokom povlačenja, naročito starije osobe koje su ostale.
Organizacije za ljudska prava dokumentovale su stotine civilnih žrtava i sistematsko uništavanje srpskih sela. UN i Međunarodni krivični sud su posledice označili kao ciljno etničko čišćenje. Iako je Hrvatska obećala omogućavanje povratka, proces je bio spor, birokratski i često neprijateljski. Mnogi povratnici su zatekli svoje kuće uništene ili zauzete; pravni putevi za povraćaj imovine uglavnom nisu funkcionisali. Neki su bili diskriminisani u oblastima kao što su posao, obrazovanje i pravni status.
Da bi se razumelo zašto su Srbi u Hrvatskoj početkom 1990-ih digli pobunu i proglasili Republiku Srpsku Krajinu, mora se ići dalje od pojednostavljenih prikaza etničke agresije i sagledati duboko ukorenjena istorijska trauma srpske zajednice. Tokom Drugog svetskog rata, fašistički ustaški režim tzv. Nezavisne Države Hrvatske (NDH), saveznika nacista, sproveo je genocidnu kampanju protiv Srba, Jevreja i Roma. Desetine hiljada, prema nekim izvorima i stotine hiljada Srba, ubijeni su u koncentracionim logorima poput Jasenovca, a cela sela su zbrisana.
Kada se Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija krajem 1980-ih i početkom 1990-ih raspala, mnogi hrvatski Srbi – koji su tamo živeli vekovima – su se plašili oživljavanja te ideologije koja je nekada progonila njihove porodice. Ovi strahovi nisu bili neosnovani. Retorika nove hrvatske vlasti pod predsednikom Franjom Tuđmanom bila je obeležena istorijskim revizionizmom i dvosmislenim odnosom prema nasleđu ustaša. Tuđman je javno relativizovao razmere zločina i dozvolio rehabilitaciju ustaških simbola i figura u novom hrvatskom nacionalnom narativu.
Rani hrvatski ustav je ukinuo status konstitutivnog naroda Srbima – simbolična, ali duboko značajna promena. Srpski natpisi su uklonjeni. Ponovno uvođenje „šahovnice“, zastave koja vizuelno podseća na ustaški simbol, pojačalo je strah. U takvoj klimi, mnogi Srbi su videli svoju kulturnu identitet i bezbednost kao ugrožene. Pobuna u Krajini je bila isto toliko izraz istorijskog sećanja i straha koliko i politički ili teritorijalni čin.
Danas je Hrvatska članica EU i NATO. Ipak, uprkos međunarodnoj integraciji, uznemirujući odjeci prošlosti ostaju. Javne ličnosti, muzičari i političari i dalje veličaju aspekte ustaškog nasleđa. Nedavni koncert kontroverznog pevača Marka Perkovića, poznatog kao „Thompson“, sadržao je pesme i simbole iz ustaškog perioda. Koncert je privukao 500.000 nacionalista i desničara i ne samo da je bio tolerisan, već su ga pohađali premijer Plenković i drugi ministri. Oni su slušali Thompsona kako uzvikuje „Za dom!“, što odgovara nacističkom pozdravu „Sieg Heil!“. U svojim pesmama Perković slavi ustaške zločine u Jasenovcu i Staroj Gradiški, gde je izvršen genocid nad Srbima, Jevrejima i Romima.
Sa približavanjem tridesete godišnjice operacije „Oluja“, došlo je vreme za sveobuhvatno suočavanje s prošlošću – ono koje priznaje sve žrtve, ne samo one koje su politički oportunije u očima Zapada i EU. Isceljenje zahteva empatiju, priznanje i hrabrost politike i društva. Pomirenje ne dolazi kroz slavlje pobede ili selektivno sećanje. Ono počinje istinom – a ta istina mora obuhvatiti i glasove onih koji su proterani, ućutkani i izbrisani iz kolektivnog pamćenja. Tek tada Evropa može tvrditi da je naučila lekcije iz svoje tragične istorije.
Christoph Mörgeli
Istoričar medicine i političar Narodne partije Švajcarske SVP/UDC,